Thiếu máu ở trẻ em và người cao tuổi

Trẻ em và người cao tuổi là hai nhóm dễ thiếu máu — và đều hay bị bỏ sót, nhưng vì hai lý do trái ngược nhau.

Ở trẻ: triệu chứng bị cho là tính nết. Ở người già: triệu chứng bị cho là tuổi tác.

PHẦN MỘT — TRẺ EM

Vì sao trẻ dễ thiếu sắt

• Lớn nhanh — nhu cầu sắt tăng vọt, đặc biệt năm đầu đời và tuổi dậy thì.
• Kho sắt từ mẹ cạn dần sau vài tháng đầu.
• Ăn dặm chưa đủ thức ăn giàu sắt.
• Uống quá nhiều sữa bò thay bữa ăn.
• Trẻ sinh non, sinh nhẹ cân có kho dự trữ thấp hơn.
• Nhiễm giun.

Chuyện sữa — tình huống hay gặp nhất

Đây là nghịch lý mà nhiều phụ huynh không biết.

Trẻ uống rất nhiều sữa có thể bị thiếu sắt vì:

• Sữa bò chứa rất ít sắt.
• Uống nhiều sữa làm trẻ no, ăn ít thức ăn giàu sắt.
• Một số thành phần trong sữa cản trở hấp thu sắt.

Nên một đứa trẻ "bụ bẫm, uống sữa nhiều" vẫn có thể thiếu máu — và điều này làm nhiều cha mẹ bất ngờ.

Nếu con uống sữa rất nhiều mà ăn ít cơm ít thịt, nên hỏi bác sĩ nhi về việc cân đối.

Dấu hiệu ở trẻ

• Da xanh, môi nhợt — nhìn rõ nhất ở lòng bàn tay, kết mạc mắt.
• Biếng ăn.
• Hay quấy, cáu kỉnh.
• Ít vận động hơn bạn cùng tuổi — chóng mệt khi chơi.
• Chậm tăng cân.
• Hay ốm vặt.
• Kém tập trung, học sa sút.
• Ngủ không ngon.
• Thích ngậm hoặc nhai những thứ không phải thức ăn — đất, giấy, đá.

Điểm quan trọng nhất: các dấu hiệu này rất dễ bị coi là tính cách.

"Nó vốn kén ăn", "nó hiền, ít chạy nhảy", "nó hay mè nheo" — những nhận xét này có thể đang mô tả một đứa trẻ thiếu máu.

Vì sao cần phát hiện sớm

Thiếu sắt ở trẻ nhỏ không chỉ gây mệt.

Sắt cần cho sự phát triển của não trong những năm đầu đời — nên thiếu sắt kéo dài ở giai đoạn này có thể ảnh hưởng tới phát triển nhận thức.

Đây là lý do việc này đáng quan tâm hơn nhiều so với "chỉ là hơi xanh xao".

Nên làm gì

• Cho trẻ khám sức khoẻ định kỳ theo lịch.
• Hỏi bác sĩ nhi nếu trẻ xanh xao, biếng ăn, chậm tăng cân.
• Xét nghiệm khi bác sĩ chỉ định — chỉ cần một lần lấy máu.
• Không tự mua thuốc bổ máu cho trẻ — thừa sắt ở trẻ có thể nguy hiểm.
• Cất kỹ các lọ thuốc chứa sắt — đây là một trong những nguyên nhân ngộ độc hay gặp ở trẻ nhỏ.

Về ăn uống

• Bảo đảm bữa ăn có thịt, cá, trứng phù hợp tuổi.
• Thêm rau lá xanh, đậu.
• Kèm trái cây giàu vitamin C trong bữa.
• Không cho uống sữa quá nhiều thay bữa chính.
• Không cho trẻ uống trà.
• Tẩy giun định kỳ theo hướng dẫn.

Trẻ vị thành niên

Nhóm này hay bị quên. Nguy cơ cao vì:

• Lớn rất nhanh.
• Bạn gái bắt đầu có kinh nguyệt.
• Ăn uống thất thường, bỏ bữa.
• Ăn kiêng giảm cân.
• Tập luyện nhiều.

Một thiếu niên học sa sút, hay mệt, không phải lúc nào cũng là do lười hay do điện thoại.

PHẦN HAI — NGƯỜI CAO TUỔI

Nguyên tắc quan trọng nhất

Thiếu máu không phải là chuyện bình thường của tuổi già.

Tuổi cao làm tăng nguy cơ mắc các bệnh gây thiếu máu — nhưng bản thân tuổi tác không phải nguyên nhân.

Vì vậy thiếu máu ở người cao tuổi luôn cần tìm nguyên nhân.

Vì sao hay bị bỏ sót

Triệu chứng bị quy cho tuổi

Mệt, yếu, chóng mặt, ít đi lại — đều được cho là "già rồi".

Biểu hiện không điển hình

Đây là điểm ít người biết. Ở người cao tuổi, thiếu máu có thể biểu hiện bằng:

• Lú lẫn, mất phương hướng.
• Trí nhớ giảm sút.
• Hay ngã.
• Đau ngực, khó thở — do tim phải gắng sức.
• Suy tim nặng lên.
• Trầm cảm, thu mình.
• Ăn kém.

Một người cao tuổi đột nhiên lú lẫn hơn hoặc hay ngã hơn — nên được kiểm tra công thức máu, cùng với các nguyên nhân khác.

Nhiều bệnh cùng lúc

Triệu chứng thiếu máu lẫn vào triệu chứng của các bệnh khác đang có.

Nguyên nhân ở người cao tuổi

• Mất máu đường tiêu hoá — cần loại trừ trước tiên.
• Bệnh thận mạn.
• Bệnh viêm mạn tính.
• Thiếu dinh dưỡng — ăn ít, ăn không đa dạng.
• Hấp thu kém.
• Tác dụng của nhiều loại thuốc dùng cùng lúc.
• Bệnh của tuỷ xương.
• Bệnh ác tính.

Đặc điểm quan trọng: ở người cao tuổi thường có nhiều nguyên nhân cùng lúc — nên tìm ra một nguyên nhân không có nghĩa là hết.

Nên làm gì

• Khám sức khoẻ định kỳ, có công thức máu.
• Không bỏ qua thay đổi mới — mệt hơn, lú lẫn hơn, ngã nhiều hơn.
• Đi khám khi bác sĩ đề nghị tìm nguyên nhân, kể cả nội soi.
• Chú ý màu phân.
• Bảo đảm ăn đủ chất — người già ăn ít và ít đa dạng là chuyện rất thường.
• Kiểm tra răng miệng — răng đau làm ăn kém.

Câu hỏi thường gặp