Mệt mỏi kéo dài có phải thiếu máu không

"Dạo này em mệt lắm" là câu nói phổ biến — và cũng là câu khó xử lý nhất, vì mệt mỏi có hàng chục nguyên nhân.

Thiếu máu nằm trong danh sách đó. Vấn đề là nó vừa hay bị bỏ sót, vừa hay bị đổ oan.

Thiếu máu là gì

Thiếu máu nghĩa là máu chở được ít oxy hơn mức cơ thể cần.

Điều quan trọng cần hiểu ngay từ đầu:

Thiếu máu không phải một bệnh — nó là một dấu hiệu.

Giống như sốt: sốt cho biết có gì đó đang xảy ra, nhưng không cho biết là gì.

Hệ quả thực tế: tìm ra nguyên nhân quan trọng hơn việc uống thuốc bổ máu.

Vì sao thiếu máu gây mệt

Mọi tế bào trong cơ thể cần oxy để hoạt động.

Khi máu chở ít oxy hơn:

• Cơ bắp mệt nhanh.
• Não thiếu oxy — khó tập trung, hay quên.
• Tim phải đập nhanh hơn để bù — nên hồi hộp, đánh trống ngực.
• Phổi thở nhanh hơn — nên hụt hơi.

Đây là lý do triệu chứng thiếu máu trải rộng khắp cơ thể chứ không khu trú ở đâu.

Dấu hiệu thường gặp

Nhóm phổ biến

• Mệt mỏi kéo dài — nghỉ rồi vẫn không đỡ.
• Hụt hơi khi làm việc trước đây vẫn làm được bình thường.
• Hoa mắt, chóng mặt — nhất là khi đứng dậy.
• Tim đập nhanh, hồi hộp.
• Da xanh, niêm mạc nhợt.
• Đau đầu.
• Khó tập trung, trí nhớ kém đi.
• Chân tay lạnh.
• Dễ cáu, tâm trạng xuống.

Nhóm gợi ý thiếu sắt cụ thể hơn

• Rụng tóc nhiều.
• Móng tay giòn, dễ gãy, có thể lõm hình thìa.
• Nứt khoé miệng.
• Lưỡi đau, lưỡi nhẵn bóng.
• Thèm nhai đá lạnh — dấu hiệu khá đặc trưng.
• Thèm những thứ không phải thức ăn.
• Hội chứng chân không yên — bứt rứt ở chân về đêm.

Chuyện thèm nhai đá nghe lạ nhưng rất thật, và thường biến mất khi sắt được bổ sung đủ.

Vì sao thiếu máu hay bị bỏ sót

Đây là phần quan trọng nhất của bài.

Khi thiếu máu diễn ra từ từ trong nhiều tháng, cơ thể thích nghi.

Người bệnh:

• Dần dần giảm hoạt động mà không nhận ra.
• Đi thang máy thay vì thang bộ.
• Nghỉ giữa chừng khi làm việc nhà.
• Hạ thấp kỳ vọng về sức khoẻ của chính mình.

Và họ quy cho những lý do nghe hợp lý:

• "Tuổi rồi."
• "Do công việc căng thẳng."
• "Do thiếu ngủ."
• "Do ít vận động."

Nhiều người chỉ nhận ra mình đã mệt tới mức nào sau khi điều trị xong.

Câu hay gặp nhất trong phòng khám huyết học: "Giờ em mới biết bình thường là thế nào."

Ngược lại: thiếu máu nhanh thì triệu chứng rõ hơn

Mất máu cấp gây triệu chứng rầm rộ ngay cả khi mức giảm chưa nhiều, vì cơ thể không kịp thích nghi.

Ai dễ thiếu máu

• Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ — đặc biệt nếu kinh nguyệt ra nhiều.
• Phụ nữ mang thai.
• Trẻ đang lớn nhanh.
• Người cao tuổi.
• Người ăn chay trường.
• Người có bệnh đường tiêu hoá.
• Người bệnh thận mạn.
• Người có bệnh viêm mạn tính.
• Người đã phẫu thuật dạ dày ruột.
• Người hiến máu thường xuyên.
• Vận động viên sức bền.

Dấu hiệu cần đi khám sớm

Thiếu máu thường diễn tiến chậm, nhưng một số tình huống cần khám ngay:

• Hụt hơi cả khi nghỉ ngơi.
• Đau ngực.
• Ngất hoặc gần ngất.
• Tim đập rất nhanh không giảm.
• Đi ngoài phân đen hoặc nôn ra máu.
• Kinh nguyệt ra ồ ạt.
• Triệu chứng nặng lên nhanh trong vài ngày.

Nhóm này là đi viện, không phải đặt lịch khám tuần sau.

Vì sao không nên tự mua thuốc bổ máu

Đây là phản xạ rất phổ biến, và có ba vấn đề:

1. Có thể không phải thiếu máu

Mệt mỏi còn do tuyến giáp, trầm cảm, mất ngủ, bệnh gan thận, nhiễm trùng mạn, thiếu ngủ đơn thuần và nhiều thứ khác.

2. Có thể thiếu máu nhưng không do thiếu sắt

Nếu nguyên nhân là thalassemia hoặc bệnh mạn tính, uống sắt không giúp và có thể gây tích luỹ sắt.

3. Quan trọng nhất — che lấp nguyên nhân

Ở người trưởng thành, thiếu sắt thường là hậu quả của mất máu ở đâu đó.

Uống sắt làm chỉ số đẹp lên nhưng nguồn mất máu vẫn còn đó, và đó mới là thứ cần tìm.

Đây là lý do bác sĩ hay hỏi kỹ về phân, về kinh nguyệt, và có thể chỉ định nội soi.

Nên làm gì khi nghi thiếu máu

1. Đi xét nghiệm công thức máu — đơn giản, rẻ, nhanh.
2. Mang theo kết quả cũ nếu có.
3. Kể đầy đủ với bác sĩ: kinh nguyệt thế nào, phân màu gì, ăn uống ra sao, đang uống thuốc gì.
4. Làm các xét nghiệm tìm nguyên nhân nếu bác sĩ chỉ định.
5. Chỉ dùng thuốc theo đơn — không tự mua.

Điều đáng nhớ

Thiếu máu là một trong những nguyên nhân mệt mỏi dễ phát hiện nhất — chỉ cần một xét nghiệm máu thường quy.

Nhưng nó cũng là thứ dễ bị bỏ qua nhất, vì người bệnh quen dần với việc mệt và cho là chuyện tuổi tác hay công việc.

Nếu mệt kéo dài nhiều tháng mà nghỉ không đỡ — đi xét nghiệm một lần là biết.

Câu hỏi thường gặp