Nhóm máu là thứ ai cũng nghe nói nhưng ít người hiểu rõ. Bài này giải thích những điều thực sự có ý nghĩa thực tế.
Hệ ABO
Trên bề mặt hồng cầu có các dấu hiệu nhận dạng gọi là kháng nguyên.
Tuỳ có kháng nguyên nào mà chia thành bốn nhóm:
| Nhóm | Kháng nguyên trên hồng cầu | Kháng thể trong huyết tương |
|---|---|---|
| A | A | Chống B |
| B | B | Chống A |
| AB | Cả A và B | Không có |
| O | Không có | Chống cả A và B |
Vì sao điều này quan trọng
Nếu truyền nhầm nhóm, kháng thể trong máu người nhận sẽ tấn công hồng cầu được truyền vào, gây phản ứng rất nghiêm trọng.
Đây là lý do:
- Luôn phải xác định nhóm máu trước khi truyền.
- Luôn phải làm phản ứng hoà hợp.
- Có quy trình kiểm tra nhiều bước trước mỗi lần truyền.
Hệ Rh
Ngoài ABO còn có hệ Rh — chia thành Rh dương và Rh âm.
Ở người Việt Nam, Rh âm là nhóm hiếm.
Đây là điểm rất quan trọng với hai nhóm người:
- Người cần truyền máu — khó tìm nguồn phù hợp.
- Phụ nữ mang thai.
Ai truyền được cho ai
Về mặt lý thuyết
| Nhóm | Nhận được từ | Cho được |
|---|---|---|
| O | Chỉ O | Nhiều nhóm |
| A | A, O | A, AB |
| B | B, O | B, AB |
| AB | Nhiều nhóm | Chỉ AB |
Nhóm O hay được gọi là "cho phổ thông", nhóm AB là "nhận phổ thông".
Nhưng trên thực tế
Bệnh viện luôn ưu tiên truyền cùng nhóm.
Việc dùng nhóm O cho người nhóm khác chỉ áp dụng trong tình huống khẩn cấp đặc biệt.
Lý do:
- Ngoài ABO và Rh còn có nhiều hệ nhóm máu khác.
- Người đã truyền máu nhiều lần có thể sinh kháng thể với các hệ đó.
- Phản ứng hoà hợp là bước bắt buộc để phát hiện các bất đồng này.
Vì vậy: biết nhóm máu là hữu ích, nhưng không bao giờ thay thế được việc xét nghiệm hoà hợp trước truyền.
Rh âm và thai kỳ
Đây là phần có ý nghĩa thực tế lớn nhất với nhiều người.
Vấn đề
Nếu mẹ Rh âm mang thai con Rh dương, cơ thể mẹ có thể nhận ra hồng cầu của thai là lạ và tạo kháng thể chống lại.
Diễn biến
- Thai đầu tiên thường không bị ảnh hưởng nhiều — vì kháng thể chưa kịp hình thành.
- Các thai sau có thể bị ảnh hưởng — kháng thể đã có sẵn sẽ tấn công hồng cầu của thai.
- Hậu quả có thể nghiêm trọng cho thai.
Điều quan trọng
Tình trạng này phòng được.
Có biện pháp dự phòng hiệu quả, nhưng phải:
- Biết mình Rh âm.
- Báo cho bác sĩ sản khoa ngay từ đầu thai kỳ.
- Theo đúng lịch theo dõi và dự phòng.
Cũng cần báo trong các tình huống khác: sảy thai, thai ngoài tử cung, chấn thương bụng khi mang thai, làm thủ thuật trong thai kỳ.
Vì vậy
Mọi phụ nữ nên biết mình Rh dương hay âm — tốt nhất là biết trước khi mang thai.
Nhóm máu hiếm
Ngoài Rh âm, còn có những nhóm máu hiếm khác.
Nếu bạn có nhóm máu hiếm
- Đăng ký vào danh sách người hiến nhóm máu hiếm nếu địa phương có chương trình.
- Giữ thông tin nhóm máu bên mình — trong ví, trong điện thoại.
- Báo cho bác sĩ trước mọi phẫu thuật, thủ thuật.
- Báo cho bác sĩ sản khoa nếu mang thai.
- Cân nhắc hiến máu — người cùng nhóm hiếm rất cần.
- Kết nối với cộng đồng người cùng nhóm máu nếu có.
Người nhóm máu hiếm hiến máu có giá trị đặc biệt — vì nguồn cung cho nhóm đó rất hạn chế.
Làm sao biết nhóm máu của mình
- Xét nghiệm tại cơ sở y tế — đơn giản, nhanh, rẻ.
- Đi hiến máu — sẽ được xác định nhóm máu.
- Trong hồ sơ y tế cũ nếu từng làm.
- Trong hồ sơ thai sản với phụ nữ đã sinh con.
Nên ghi lại ở đâu
- Trong ví.
- Trong điện thoại — ở phần thông tin y tế khẩn cấp.
- Cho người nhà biết.
⚠️ Lưu ý quan trọng: dù đã biết nhóm máu, bệnh viện vẫn luôn xét nghiệm lại trước khi truyền. Đây là quy trình an toàn bắt buộc, không phải là không tin thông tin bạn cung cấp.
Về nhóm máu của con
Nhóm máu di truyền từ bố mẹ theo quy luật nhất định.
Nhưng: nhóm máu của con có thể khác cả bố lẫn mẹ — đây là chuyện hoàn toàn bình thường về mặt di truyền.
Không nên dùng nhóm máu để suy đoán về quan hệ huyết thống.
Việc này đã gây ra không ít hiểu lầm và mâu thuẫn gia đình không đáng có. Nếu thực sự cần xác định, có các xét nghiệm chuyên biệt chính xác hơn nhiều.
Các lời đồn về nhóm máu
"Nhóm máu quyết định tính cách"
Đây là niềm tin phổ biến ở một số nước nhưng không có cơ sở khoa học.
"Ăn theo nhóm máu"
Các chế độ ăn theo nhóm máu không có bằng chứng khoa học ủng hộ.
Chế độ ăn lành mạnh về cơ bản giống nhau cho mọi người.
"Nhóm máu O ít bệnh hơn"
Có một số nghiên cứu về liên hệ giữa nhóm máu và nguy cơ một vài bệnh, nhưng mức độ ảnh hưởng rất nhỏ so với lối sống và các yếu tố khác.
Không đáng để lo lắng hay thay đổi gì.
Điều đáng nhớ
Ba việc thực tế:
- Biết nhóm máu của mình — và ghi lại ở nơi dễ tìm.
- Phụ nữ nên biết mình Rh dương hay âm trước khi mang thai — điều này thực sự quan trọng.
- Nếu có nhóm máu hiếm, hãy đăng ký và cân nhắc hiến máu — bạn có thể là người duy nhất phù hợp cho ai đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cần biết nhóm máu của mình?
Vì trong tình huống khẩn cấp, biết nhóm máu giúp việc chuẩn bị nhanh hơn, và đặc biệt quan trọng nếu bạn thuộc nhóm máu hiếm. Ngoài ra thông tin này cần thiết cho phụ nữ khi mang thai.
Nhóm máu O có phải truyền được cho tất cả mọi người không?
Về mặt hồng cầu thì nhóm O có thể dùng cho nhiều nhóm khác trong tình huống khẩn cấp, nhưng trên thực tế bệnh viện luôn ưu tiên truyền cùng nhóm và phải làm phản ứng hoà hợp trước.
Rh âm có gì đặc biệt?
Rh âm là nhóm hiếm ở người Việt, và điều quan trọng nhất là với phụ nữ mang thai vì có thể xảy ra bất đồng Rh giữa mẹ và thai. Người Rh âm nên biết rõ nhóm máu của mình và báo cho bác sĩ.
Người có nhóm máu hiếm nên làm gì?
Nên đăng ký vào danh sách người có nhóm máu hiếm nếu địa phương có chương trình, giữ thông tin nhóm máu bên mình, và báo cho bác sĩ trước mọi phẫu thuật hay thủ thuật.