Xét nghiệm gì tiếp theo sau công thức máu bất thường

Công thức máu là xét nghiệm sàng lọc — nó giỏi việc phát hiện có gì đó bất thường, nhưng thường không nói được bất thường vì cái gì.

Bài này giải thích các bước tiếp theo.

Vì sao cần xét nghiệm thêm

Ví dụ cụ thể: hemoglobin thấp, hồng cầu nhỏ.

Tình trạng này có thể do:

• Thiếu sắt.
• Mang gen thalassemia.
• Bệnh mạn tính kéo dài.
• Một số nguyên nhân khác.

Cách xử trí cho mỗi nguyên nhân hoàn toàn khác nhau — nên phải làm rõ trước khi làm gì.

Đây là lý do tự mua thuốc bổ máu uống khi thấy thiếu máu là việc không nên: nếu nguyên nhân không phải thiếu sắt thì vừa không có tác dụng vừa có thể gây hại.

Nhóm xét nghiệm về sắt

Thường được chỉ định đầu tiên khi thiếu máu hồng cầu nhỏ.

Lưu ý quan trọng về ferritin: nó cũng tăng khi cơ thể đang viêm, nên ferritin bình thường ở người đang có bệnh viêm chưa loại trừ được thiếu sắt.

Bác sĩ thường xét cùng CRP hoặc các chỉ số viêm khác để đọc cho đúng.

Phết máu ngoại vi

Đây là xét nghiệm đơn giản, rẻ, mà giá trị rất cao — và thường bị người bệnh xem nhẹ.

Cách làm: trải một giọt máu lên lam kính, nhuộm, rồi người có chuyên môn soi dưới kính hiển vi.

Vì sao cần khi đã có máy đếm

Máy đếm được số lượng và đo được kích thước, nhưng không nhìn được hình dạng.

Mắt người soi tiêu bản thấy được:

• Hình dạng bất thường của hồng cầu — nhiều bệnh có hình dạng đặc trưng.
• Tế bào non không nên có mặt trong máu.
• Tiểu cầu vón cục — giải thích tiểu cầu giả thấp.
• Ký sinh trùng sốt rét.
• Các bất thường tinh tế khác.

Nhiều chẩn đoán quan trọng bắt đầu từ chính lam kính này.

Điện di huyết sắc tố

Dùng khi nghi ngờ thalassemia hoặc bệnh huyết sắc tố khác.

Xét nghiệm này phân tích các loại hemoglobin có trong máu và tỷ lệ của chúng.

Vì sao quan trọng ở Việt Nam

Vì tỷ lệ người mang gen thalassemia ở nước ta không nhỏ, và người mang gen thường trông hoàn toàn khoẻ mạnh — chỉ có hồng cầu nhỏ trên xét nghiệm.

Nhiều người bị nhầm là thiếu sắt và uống sắt nhiều năm không hiệu quả.

Đây là lý do thiếu máu hồng cầu nhỏ mà uống sắt không cải thiện thì nên nghĩ tới điện di huyết sắc tố.

Xét nghiệm về tan máu

Khi nghi hồng cầu bị phá huỷ nhanh hơn bình thường, các xét nghiệm hay dùng gồm:

• Hồng cầu lưới — tuỷ có đang tăng sản xuất để bù không.
• Bilirubin — sản phẩm từ hồng cầu vỡ.
• LDH.
• Haptoglobin.
• Test Coombs — tìm kháng thể chống hồng cầu.

Tìm nguồn mất máu

Đây là nhóm hay bị quên nhưng rất quan trọng.

Ở người trưởng thành, thiếu sắt thường có nguyên nhân là mất máu ở đâu đó — không chỉ là ăn thiếu.

Nên bác sĩ có thể chỉ định:

• Tìm máu ẩn trong phân.
• Nội soi dạ dày, nội soi đại tràng.
• Khám phụ khoa với phụ nữ kinh nguyệt nhiều.
• Xét nghiệm nước tiểu.

Đây là bước quan trọng cần làm — vì uống sắt mà không tìm nguồn mất máu là chữa triệu chứng mà bỏ qua nguyên nhân.

Chọc tuỷ và sinh thiết tuỷ

Đây là xét nghiệm gây lo nhất, nên nói rõ hơn.

Khi nào cần

• Nhiều dòng tế bào cùng bất thường mà không giải thích được.
• Nghi ngờ vấn đề tại tuỷ xương.
• Có tế bào non trong máu ngoại vi.
• Cần xác định chẩn đoán trước khi điều trị.

Làm thế nào

• Thường lấy ở xương chậu phía sau.
• Có gây tê tại chỗ.
• Thủ thuật diễn ra khá nhanh.
• Phần lớn người bệnh mô tả là khó chịu và tức nặng hơn là đau dữ dội.
• Về nhà trong ngày, nghỉ ngơi và giữ chỗ chọc sạch.

Nên hỏi bác sĩ trước về quy trình cụ thể — biết trước sẽ bớt lo hơn nhiều.

Vì sao nó có giá trị

Tuỷ xương là nơi sản xuất mọi tế bào máu.

Nhìn vào tuỷ là nhìn thẳng vào nhà máy, thay vì chỉ quan sát sản phẩm ngoài đường.

Về việc chờ kết quả

Đây là giai đoạn khó chịu nhất với nhiều người.

Một vài điều có thể giúp:

• Hỏi trước khi nào có kết quả — biết mốc thời gian dễ chịu hơn là chờ vô định.
• Hỏi các khả năng đang được xét — thường danh sách gồm cả nhiều khả năng lành tính.
• Hạn chế tra mạng trong thời gian chờ.
• Nói chuyện với người thân thay vì giữ một mình.

Và nhớ: bác sĩ cho làm nhiều xét nghiệm thường là để loại trừ có hệ thống, không phải vì đã nghĩ tới điều xấu nhất.

Nên hỏi gì

1. "Xét nghiệm này để tìm cái gì ạ?"
2. "Cần chuẩn bị gì không, có phải nhịn ăn không?"
3. "Bao lâu có kết quả?"
4. "Trong lúc chờ, cháu cần để ý dấu hiệu nào?"
5. "Nếu kết quả bình thường thì bước tiếp theo là gì?"

Câu cuối hữu ích bất ngờ — vì nó cho biết kế hoạch tổng thể, thay vì đi từng bước trong mù mờ.

Câu hỏi thường gặp