Sau ghép về nhà: chăm sóc trong năm đầu tiên

Ngày ra viện là cột mốc lớn. Nhưng nhiều người bất ngờ khi biết rằng giai đoạn sau đó vẫn cần rất nhiều cẩn thận.

Vì sao vẫn phải cẩn thận

Chỉ số máu tốt lên không có nghĩa là hệ miễn dịch đã hoạt động bình thường.

Hệ miễn dịch mới cần rất nhiều tháng để hồi phục đầy đủ — giống như một đứa trẻ sơ sinh phải học lại mọi thứ từ đầu.

Trong thời gian đó:

• Vẫn dễ nhiễm trùng hơn người bình thường.
• Miễn dịch từ các mũi tiêm chủng cũ đã mất đi.
• Có thể mắc lại những bệnh đã từng mắc.
• Với ghép đồng loài, thuốc ức chế miễn dịch làm chậm quá trình này thêm.

Phòng nhiễm trùng

Rửa tay — vẫn là quan trọng nhất

• Rửa tay thường xuyên, đủ lâu.
• Cả nhà cùng rửa tay.
• Có dung dịch sát khuẩn sẵn.
• Nhắc khách tới nhà rửa tay.

Tránh nguồn lây

• Tránh người đang ốm.
• Hạn chế nơi đông người.
• Đeo khẩu trang khi ra ngoài theo hướng dẫn.
• Tránh trẻ mới tiêm một số loại vắc-xin — hỏi bác sĩ.
• Tránh người bị thuỷ đậu, zona, cúm, sởi.
• Không tới nơi có công trình xây dựng, nhiều bụi.

Nhà cửa

• Giữ sạch, thoáng.
• Không để cây cảnh và hoa tươi trong phòng ngủ.
• Tránh nơi ẩm mốc.
• Thay ga gối thường xuyên.
• Kiểm tra hệ thống nước, điều hoà.

Thú cưng

Nên hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể. Nguyên tắc chung:

• Không nuôi thêm con mới trong giai đoạn đầu.
• Không dọn chất thải — để người khác làm.
• Rửa tay sau khi tiếp xúc.
• Không để vật nuôi lên giường.
• Tránh chim, bò sát, động vật gặm nhấm.
• Bảo đảm thú cưng được tiêm phòng và khám thú y.

Vườn tược

• Tránh đụng đất hoặc phải đeo găng dày.
• Đeo khẩu trang nếu làm vườn.
• Rửa tay kỹ sau đó.
• Tránh phân bón hữu cơ, đất ủ.

Ăn uống

An toàn thực phẩm

• Ăn chín uống sôi.
• Tránh đồ sống, tái — gỏi, tiết canh, trứng lòng đào, hải sản sống.
• Tránh rau sống chưa rửa kỹ.
• Trái cây gọt vỏ, rửa sạch trước khi gọt.
• Tránh thực phẩm để lâu.
• Tránh đồ ăn đường phố.
• Tránh sữa chưa tiệt trùng, phô mai mềm, đồ lên men chưa nấu.
• Kiểm tra hạn sử dụng.
• Nước đun sôi hoặc đóng chai.

Hỏi bác sĩ về thời điểm được nới lỏng — các hạn chế này không kéo dài mãi.

Dinh dưỡng

• Ăn đủ đạm để hồi phục.
• Ăn nhiều bữa nhỏ nếu ăn kém.
• Không tự dùng thuốc bổ, thực phẩm chức năng — hỏi bác sĩ.
• Tránh bưởi và nước ép bưởi nếu đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
• Không rượu bia.

Vận động

• Bắt đầu nhẹ nhàng, tăng dần.
• Đi bộ là lựa chọn tốt nhất lúc đầu.
• Nghỉ khi mệt — không cố quá sức.
• Tránh nơi tập đông người trong giai đoạn đầu.
• Tránh bơi ở hồ công cộng cho tới khi bác sĩ cho phép.
• Hỏi bác sĩ về mức phù hợp.

Vận động nhẹ đều đặn giúp hồi phục nhanh hơn — nằm nhiều quá không tốt.

Da và nắng

• Chống nắng kỹ — da nhạy cảm hơn nhiều sau ghép.
• Dùng kem chống nắng theo tư vấn.
• Đội mũ, mặc áo dài tay.
• Tránh nắng gắt giữa trưa.
• Dưỡng ẩm đều đặn.
• Kiểm tra da hằng ngày — tìm dấu hiệu mảnh ghép chống chủ.

Về lâu dài, người sau ghép có nguy cơ ung thư da cao hơn — nên chống nắng là thói quen cần duy trì suốt đời, không chỉ năm đầu.

Tiêm chủng lại

Đây là phần nhiều người không biết.

Sau ghép, miễn dịch từ các mũi tiêm cũ thường mất đi — nên cần tiêm lại.

• Có lịch tiêm riêng do bác sĩ chỉ định.
• Thời điểm bắt đầu tuỳ từng người.
• Một số loại vắc-xin sống phải chờ lâu hơn nhiều.
• Không tự đi tiêm mà chưa hỏi bác sĩ chuyên khoa.

Người nhà cũng nên tiêm phòng đầy đủ để bảo vệ gián tiếp cho người bệnh.

Tái khám

• Đi đúng lịch, kể cả khi thấy khoẻ.
• Mang sổ ghi chép.
• Ghi sẵn câu hỏi.
• Mang danh sách thuốc đang dùng.
• Báo mọi triệu chứng mới, kể cả nhỏ.

Các mặt thường được theo dõi

• Công thức máu, chức năng gan thận.
• Dấu hiệu mảnh ghép chống chủ.
• Nồng độ thuốc ức chế miễn dịch.
• Nội tiết — tuyến giáp, đường huyết, hormone sinh dục.
• Mật độ xương.
• Tim, phổi.
• Mắt và răng miệng.
• Sàng lọc ung thư thứ phát.

Khi nào phải liên hệ ngay

• Sốt — vẫn là cấp cứu.
• Rét run.
• Ban đỏ mới, ngứa.
• Tiêu chảy.
• Buồn nôn, chán ăn nhiều.
• Vàng da, vàng mắt.
• Ho, khó thở.
• Chảy máu bất thường.
• Đau ở vùng catheter.
• Sụt cân nhanh.
• Tiếp xúc với người bị thuỷ đậu, sởi, zona.

Điểm cuối rất quan trọng: báo bác sĩ ngay khi có tiếp xúc, không chờ tới khi có triệu chứng.

Trở lại công việc và học tập

• Hỏi bác sĩ về thời điểm phù hợp.
• Bắt đầu bằng thời gian ngắn, tăng dần — không quay lại toàn thời gian ngay.
• Cân nhắc tính chất công việc — môi trường đông người, bụi bẩn cần cẩn thận hơn.
• Trao đổi với nơi làm việc hoặc nhà trường.
• Chấp nhận rằng mình chưa như trước — sức bền cần thời gian để trở lại.

Điều đáng nhớ

Hai ý:

1. Hồi phục sau ghép là quá trình tính bằng nhiều tháng tới nhiều năm, không phải vài tuần — biết trước điều này giúp bớt thất vọng.
2. Sốt vẫn là lý do liên hệ y tế ngay, kể cả nhiều tháng sau ghép.

Câu hỏi thường gặp