Đây là tình trạng mà nhiều người chỉ nghe tới sau khi đã xảy ra — trong khi nhận biết sớm có thể thay đổi hoàn toàn kết cục.
Huyết khối tĩnh mạch sâu là gì
Là cục máu đông hình thành trong tĩnh mạch sâu, thường ở chân.
Cục máu này cản trở dòng máu trở về tim, gây sưng và đau ở chân.
Vì sao nguy hiểm
Bản thân cục máu ở chân đã gây khó chịu, nhưng mối nguy lớn nhất là:
Một phần cục máu có thể bong ra, theo dòng máu lên phổi và gây tắc mạch phổi.
Đây là tình huống cấp cứu có thể nguy hiểm tính mạng.
Vì vậy nhận biết sớm huyết khối ở chân là cách phòng biến chứng ở phổi.
Dấu hiệu ở chân
Đặc điểm quan trọng nhất: thường chỉ một bên.
- Sưng một bên chân — bên kia bình thường.
- Đau hoặc căng tức, thường ở bắp chân.
- Đau tăng khi đứng hoặc đi.
- Vùng đó ấm hơn so với bên kia.
- Da đỏ hoặc tím.
- Tĩnh mạch nông nổi rõ hơn.
- Cảm giác nặng nề ở chân.
Cách tự kiểm tra đơn giản
So sánh hai chân.
Nếu một bên rõ ràng to hơn, ấm hơn, đau hơn — đó là dấu hiệu đáng đi khám.
Sưng cả hai chân đối xứng thường có nguyên nhân khác.
Lưu ý quan trọng
Không phải lúc nào cũng có triệu chứng rõ.
Một số trường hợp chỉ có khó chịu nhẹ, hoặc thậm chí không triệu chứng cho tới khi có biến chứng.
Đây là lý do người thuộc nhóm nguy cơ cao cần biết về tình trạng này và chú ý các dấu hiệu dù nhẹ.
Dấu hiệu tắc mạch phổi — cấp cứu
Gọi cấp cứu ngay nếu có:
- Khó thở đột ngột.
- Đau ngực, tăng khi hít sâu.
- Tim đập nhanh.
- Ho ra máu.
- Chóng mặt, ngất.
- Vã mồ hôi, lo lắng bất thường.
- Môi tím.
Đặc biệt nếu các triệu chứng này xuất hiện ở người đang có chân sưng đau, hoặc vừa trải qua phẫu thuật, nằm lâu, đi xa.
Đây không phải tình huống chờ tới sáng mai.
Ai có nguy cơ cao
Bất động kéo dài
- Nằm viện lâu ngày.
- Sau phẫu thuật — đặc biệt phẫu thuật lớn, phẫu thuật xương khớp.
- Bó bột chân.
- Ngồi rất lâu — chuyến bay dài, đi xe đường dài.
- Liệt, nằm lâu tại nhà.
Tình trạng cơ thể
- Mang thai và sau sinh.
- Béo phì.
- Tuổi cao.
- Ung thư và đang điều trị ung thư.
- Bệnh viêm mạn tính.
- Suy tim.
- Bệnh thận.
Yếu tố khác
- Từng bị huyết khối trước đây.
- Tiền sử gia đình có người bị huyết khối.
- Rối loạn tăng đông — có thể di truyền.
- Thuốc nội tiết — nên trao đổi với bác sĩ.
- Hút thuốc lá.
- Chấn thương.
- Mất nước.
Nguy cơ cộng dồn: người có nhiều yếu tố cùng lúc thì nguy cơ cao hơn nhiều so với chỉ có một.
Phòng ngừa
Khi đi xa — máy bay, xe đường dài
- Đứng dậy đi lại mỗi một đến hai giờ khi có thể.
- Cử động cổ chân thường xuyên ngay tại chỗ — gập duỗi bàn chân, xoay cổ chân.
- Duỗi chân, co duỗi cơ bắp chân.
- Uống đủ nước.
- Hạn chế rượu bia.
- Không ngồi bắt chéo chân lâu.
- Mặc quần áo thoải mái.
- Người nguy cơ cao nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi dài — có thể cần biện pháp bổ sung.
Bài tập đơn giản nhất: gập duỗi cổ chân vài chục lần mỗi giờ. Làm được ngay tại ghế, rất hiệu quả trong việc đẩy máu về tim.
Sau phẫu thuật hoặc khi nằm viện
- Vận động sớm theo hướng dẫn — đây là biện pháp quan trọng nhất.
- Làm các bài tập chân được hướng dẫn, ngay cả khi còn nằm.
- Dùng vớ ép nếu được chỉ định.
- Dùng thuốc phòng ngừa nếu bác sĩ kê — không tự bỏ.
- Uống đủ nước.
- Báo ngay nếu thấy chân sưng đau.
Về việc vận động sớm: nhiều người nghĩ nằm yên sau mổ là tốt. Thực tế ngược lại — vận động sớm theo hướng dẫn là một trong những biện pháp phòng huyết khối hiệu quả nhất.
Trong sinh hoạt hằng ngày
- Vận động đều đặn.
- Không ngồi liên tục quá lâu — dân văn phòng nên đứng dậy mỗi giờ.
- Giữ cân nặng hợp lý.
- Bỏ thuốc lá.
- Uống đủ nước.
- Kê cao chân khi nghỉ nếu hay phù.
Nếu nghi ngờ
Đi khám ngay, không tự xử lý.
Những điều không nên làm:
- Không xoa bóp chân — có thể làm cục máu bong ra.
- Không chườm nóng.
- Không tự uống thuốc.
- Không chờ xem có đỡ không.
Chẩn đoán thường bằng siêu âm mạch máu — nhanh, không đau, không xâm lấn.
Sau khi đã bị một lần
Người từng bị huyết khối có nguy cơ tái phát cao hơn. Cần lưu ý:
- Dùng thuốc đủ thời gian bác sĩ chỉ định — không tự ngừng sớm.
- Nói cho mọi bác sĩ biết tiền sử này.
- Đặc biệt cẩn thận trước phẫu thuật, khi mang thai, khi đi xa.
- Hỏi bác sĩ về việc có cần xét nghiệm tìm rối loạn tăng đông không.
- Nói cho người thân biết nếu có yếu tố di truyền.
- Duy trì vận động.
Điều đáng nhớ
Hai điều để mang theo:
- Một bên chân sưng đau, đặc biệt sau bất động kéo dài — đi khám ngay.
- Khó thở đột ngột kèm đau ngực — gọi cấp cứu ngay.
Và một mẹo phòng ngừa đơn giản nhất, áp dụng được cho mọi người trên mọi chuyến đi dài: gập duỗi cổ chân đều đặn và đứng dậy đi lại khi có thể.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu của huyết khối tĩnh mạch sâu là gì?
Điển hình là sưng một bên chân, đau hoặc căng tức thường ở bắp chân, vùng đó ấm hơn và da có thể đỏ hoặc tím. Đặc điểm quan trọng là chỉ một bên chứ không đối xứng hai bên.
Vì sao huyết khối ở chân lại nguy hiểm?
Vì một phần cục máu đông có thể bong ra, theo dòng máu lên phổi và gây tắc mạch phổi, đây là tình huống cấp cứu có thể nguy hiểm tính mạng.
Dấu hiệu nào của tắc mạch phổi cần đi cấp cứu ngay?
Khó thở đột ngột, đau ngực tăng khi hít sâu, tim đập nhanh, ho ra máu, chóng mặt hoặc ngất. Đây là tình huống phải gọi cấp cứu ngay lập tức.
Làm sao phòng huyết khối khi đi xa hoặc nằm viện?
Nên vận động chân thường xuyên, đứng dậy đi lại mỗi một hai giờ khi có thể, uống đủ nước, và với người nằm viện thì vận động sớm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.