Hồng cầu, hemoglobin, hematocrit: ba chỉ số hay bị lẫn

Ba chỉ số này nằm cạnh nhau trên tờ kết quả, thường cùng lên hoặc cùng xuống — nên rất dễ tưởng là một.

Thực ra chúng đo ba thứ khác nhau.

Một cách hình dung

Hãy hình dung máu như một đoàn xe tải chở hàng:

Điểm mấu chốt: nhiều xe chưa chắc chở được nhiều hàng, nếu mỗi xe đều chở ít.

Đây chính là tình huống thường gặp trong thiếu máu thiếu sắt — số hồng cầu có thể gần bình thường nhưng mỗi hồng cầu lại nhỏ và nhạt màu.

RBC — số lượng hồng cầu

Đây là phép đếm đơn thuần: bao nhiêu hồng cầu trong một đơn vị thể tích máu.

Hạn chế: nó không nói gì về chất lượng từng hồng cầu.

Vì vậy RBC ít khi được dùng một mình để kết luận.

HGB — hemoglobin

Hemoglobin là chất bên trong hồng cầu làm nhiệm vụ gắn và chở oxy. Nó cũng là thứ làm máu có màu đỏ.

Đây là chỉ số chính để đánh giá thiếu máu.

Vì nó phản ánh trực tiếp cái mà cơ thể thực sự cần: khả năng chở oxy.

Vì sao HGB quan trọng hơn RBC

Triệu chứng của thiếu máu — mệt, khó thở, hoa mắt, tim đập nhanh — đều đến từ việc mô thiếu oxy.

Mà lượng oxy chở được phụ thuộc vào hemoglobin, không phụ thuộc vào việc đếm được bao nhiêu hồng cầu.

HCT — hematocrit

Đây là tỷ lệ phần trăm thể tích máu do hồng cầu chiếm.

Nếu để một ống máu quay ly tâm, hồng cầu lắng xuống đáy — phần đó chiếm bao nhiêu phần trăm chính là hematocrit.

Điểm cần nhớ về HCT

HCT rất nhạy với tình trạng nước trong cơ thể.

Đây là lý do một người bị tiêu chảy mất nước có thể có HCT trông bình thường dù thật ra đang thiếu máu.

MCV — kích thước hồng cầu

Đây là chỉ số hay bị bỏ qua nhưng lại rất hữu ích trong việc tìm nguyên nhân.

MCV cho biết hồng cầu trung bình to hay nhỏ.

Vì sao điều này quan trọng

Các nguyên nhân gây thiếu máu khác nhau thường tạo ra hồng cầu có kích thước khác nhau.

Đây là lý do bác sĩ nhìn MCV ngay sau khi thấy hemoglobin thấp — nó thu hẹp danh sách nguyên nhân rất nhanh.

⚠️ Nhưng lưu ý: đây chỉ là hướng gợi ý, không phải chẩn đoán. Cần thêm xét nghiệm khác để xác định.

Các chỉ số liên quan khác

MCH và MCHC

Cho biết lượng hemoglobin trung bình trong mỗi hồng cầu và độ đậm màu.

Thường đi cùng chiều với MCV — hồng cầu nhỏ thì cũng thường nhạt màu.

RDW

Cho biết hồng cầu có đồng đều về kích thước không.

RDW cao nghĩa là có cả hồng cầu to lẫn nhỏ lẫn lộn — đây là manh mối giúp phân biệt một số nguyên nhân.

Hồng cầu lưới

Đây là hồng cầu non mới ra khỏi tuỷ.

Chỉ số này rất có giá trị vì nó cho biết tuỷ xương đang phản ứng thế nào:

• Thiếu máu mà hồng cầu lưới cao — tuỷ đang cố bù, gợi ý mất máu hoặc hồng cầu bị phá huỷ.
• Thiếu máu mà hồng cầu lưới thấp — tuỷ không sản xuất đủ.

Hai tình huống này có hướng xử trí rất khác nhau.

Khi các chỉ số không đi cùng chiều

Bình thường RBC, HGB, HCT cùng lên hoặc cùng xuống.

Khi chúng lệch nhau, đó lại là thông tin có giá trị.

Ví dụ điển hình: RBC bình thường hoặc thậm chí hơi cao, nhưng HGB thấp và MCV nhỏ.

Nghĩa là: nhiều hồng cầu nhưng mỗi cái nhỏ và chở ít — gợi ý hướng cần tìm hiểu thêm.

Về chỉ số cao

Ít người để ý nhưng hồng cầu cao cũng cần chú ý.

Nguyên nhân có thể:

• Mất nước — hay gặp nhất, chỉ là giả tạo.
• Sống ở vùng cao.
• Hút thuốc lá lâu năm.
• Bệnh phổi mạn tính.
• Ngưng thở khi ngủ.
• Một số bệnh của tuỷ xương — ít gặp nhưng cần loại trừ nếu cao rõ và kéo dài.

Nếu hồng cầu cao kéo dài qua nhiều lần đo, nên đi khám để tìm nguyên nhân.

Tóm lại

Khi nhìn phần hồng cầu trên tờ kết quả, thứ tự hợp lý là:

1. Nhìn HGB trước — có thiếu máu không.
2. Nếu thấp, nhìn MCV — hồng cầu to hay nhỏ, để biết hướng nguyên nhân.
3. Nhìn các dòng khác — bạch cầu và tiểu cầu có bình thường không.
4. So với lần trước — đang ổn định hay đang xấu đi.

Bốn bước này không thay thế bác sĩ, nhưng giúp hiểu được bác sĩ đang nói về cái gì — và giúp đặt câu hỏi đúng.

Câu hỏi thường gặp