Nghe tới "ghép tuỷ", nhiều người hình dung một ca phẫu thuật lớn với dao kéo.
Thực tế khác hẳn.
Bản chất của việc này
Tuỷ xương là nơi sản xuất mọi tế bào máu. Trong tuỷ có tế bào gốc tạo máu — loại tế bào có khả năng sinh ra tất cả các dòng tế bào máu.
Ghép tế bào gốc là việc thay thế hệ thống tạo máu bị bệnh bằng một hệ thống tạo máu khoẻ mạnh.
Không phải phẫu thuật
Việc truyền tế bào gốc diễn ra qua đường tĩnh mạch, giống như truyền máu.
Người bệnh nằm trên giường, tế bào gốc được truyền vào qua dây truyền. Không mổ xẻ gì.
Phần nặng nề không nằm ở việc truyền, mà ở hai giai đoạn quanh nó:
- Điều trị chuẩn bị trước đó.
- Giai đoạn chờ mọc mảnh ghép sau đó.
Khác với ghép tạng
| Ghép tạng | Ghép tế bào gốc |
|---|---|
| Phẫu thuật lớn | Truyền tĩnh mạch |
| Đặt tạng vào vị trí | Tế bào tự tìm về tuỷ xương |
| Cơ thể có thể thải ghép | Có thêm nguy cơ mảnh ghép chống chủ |
Điều đáng kinh ngạc: tế bào gốc được truyền vào máu sẽ tự tìm đường về tuỷ xương và làm tổ ở đó.
Không ai phải đặt chúng vào đúng chỗ — chúng tự biết đi đâu.
Ai có thể được ghép
Không phải mọi người bệnh đều phù hợp. Bác sĩ cân nhắc:
- Loại bệnh và giai đoạn.
- Tuổi — nhưng giới hạn tuổi đã được nới rộng so với trước.
- Tình trạng sức khoẻ chung — tim, phổi, gan, thận.
- Có người hiến phù hợp không.
- Đáp ứng với điều trị trước đó.
- Điều kiện chăm sóc sau ghép.
Đây là quyết định của hội đồng chuyên môn, cân nhắc lợi ích so với nguy cơ cho từng trường hợp.
Quá trình diễn ra thế nào
Giai đoạn 1: Đánh giá và chuẩn bị
- Kiểm tra toàn diện tim, phổi, gan, thận.
- Sàng lọc nhiễm trùng.
- Khám và xử lý răng miệng — quan trọng vì nhiễm trùng từ răng có thể nguy hiểm.
- Tư vấn về khả năng sinh sản — phải bàn TRƯỚC khi bắt đầu.
- Đặt catheter tĩnh mạch trung tâm.
- Tìm và đánh giá người hiến.
Giai đoạn 2: Điều trị chuẩn bị
Đây là đợt điều trị liều cao nhằm:
- Tiêu diệt tế bào bệnh còn lại.
- Dọn chỗ trong tuỷ cho tế bào mới.
- Ức chế miễn dịch để không thải ghép — với ghép đồng loài.
Đây là giai đoạn gây nhiều tác dụng phụ nhất.
Giai đoạn 3: Truyền tế bào gốc
Ngày này thường được gọi là "ngày không".
- Truyền qua đường tĩnh mạch, mất vài chục phút tới vài giờ.
- Người bệnh tỉnh táo hoàn toàn.
- Được theo dõi sát trong lúc truyền.
- Có thể có cảm giác lạ — vị trong miệng, mùi đặc biệt do chất bảo quản.
Nhiều người nói ngày này ít kịch tính hơn họ tưởng rất nhiều.
Giai đoạn 4: Chờ mọc mảnh ghép
Đây là giai đoạn khó khăn nhất.
Trong thời gian này người bệnh gần như không còn tế bào máu nào:
- Rất dễ nhiễm trùng — sốt là cấp cứu.
- Dễ chảy máu.
- Thiếu máu.
- Chịu tác dụng phụ của đợt điều trị chuẩn bị — loét miệng, buồn nôn, tiêu chảy, mệt.
Cần:
- Ở trong môi trường được kiểm soát.
- Truyền máu và tiểu cầu hỗ trợ.
- Thuốc phòng nhiễm trùng.
- Theo dõi sát nhiều lần mỗi ngày.
Giai đoạn 5: Mọc mảnh ghép
Sau một thời gian, tế bào gốc mới bắt đầu sản xuất tế bào máu.
Dấu hiệu đầu tiên thường là bạch cầu bắt đầu tăng trở lại.
Đây là cột mốc quan trọng — nhưng chưa phải kết thúc, vì hệ miễn dịch cần nhiều tháng để hồi phục đầy đủ.
Về nguy cơ
Cần nói thẳng: đây là phương pháp có nguy cơ đáng kể.
Các nguy cơ chính:
- Nhiễm trùng nặng — nguy cơ lớn nhất trong giai đoạn đầu.
- Mảnh ghép chống chủ — với ghép đồng loài.
- Tổn thương cơ quan do điều trị liều cao.
- Mảnh ghép không mọc.
- Bệnh tái phát.
- Ảnh hưởng lâu dài — nội tiết, sinh sản, xương.
Đây là lý do ghép chỉ được chỉ định khi lợi ích dự kiến vượt trội so với nguy cơ.
Và là lý do nên hỏi bác sĩ rõ ràng về cả hai mặt trước khi quyết định.
Nên hỏi bác sĩ gì
- "Vì sao ghép là lựa chọn tốt cho trường hợp của cháu?"
- "Có lựa chọn nào khác không?"
- "Loại ghép nào, vì sao chọn loại đó?"
- "Nguy cơ chính là gì?"
- "Khả năng thành công trong trường hợp cháu thế nào?"
- "Nằm viện bao lâu, sau đó cần chăm sóc thế nào?"
- "Cháu cần chuẩn bị gì trước?"
- "Vấn đề sinh sản thì sao?" — hỏi sớm.
- "Gia đình cần chuẩn bị gì?"
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Đây không phải phẫu thuật — việc truyền đơn giản hơn nhiều người tưởng.
- Phần khó nằm ở giai đoạn chuẩn bị và giai đoạn chờ mọc mảnh ghép — đây mới là thứ cần chuẩn bị tinh thần.
- Đây là quyết định lớn cần hiểu rõ cả lợi ích lẫn nguy cơ — hãy hỏi kỹ và đừng ngại hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Ghép tế bào gốc có phải là phẫu thuật không?
Không. Việc truyền tế bào gốc diễn ra qua đường tĩnh mạch giống như truyền máu, không mổ xẻ gì. Phần nặng nề nhất nằm ở giai đoạn điều trị chuẩn bị trước đó và giai đoạn chờ mọc mảnh ghép sau đó.
Ghép tự thân và ghép đồng loài khác nhau thế nào?
Ghép tự thân dùng chính tế bào gốc của người bệnh được lấy ra và lưu trữ trước, còn ghép đồng loài dùng tế bào từ người hiến. Ghép đồng loài có thêm hiệu ứng miễn dịch chống bệnh nhưng cũng có nguy cơ mảnh ghép chống chủ.
Tế bào gốc được lấy từ đâu?
Phổ biến nhất hiện nay là lấy từ máu ngoại vi sau khi dùng thuốc kích thích, ngoài ra có thể lấy trực tiếp từ tuỷ xương hoặc từ máu dây rốn.
Vì sao giai đoạn chờ mọc mảnh ghép lại nặng nề?
Vì trong thời gian đó người bệnh gần như không còn tế bào máu nào, nên rất dễ nhiễm trùng và chảy máu, đồng thời chịu tác dụng phụ của đợt điều trị chuẩn bị. Đây là giai đoạn cần chăm sóc y tế chặt chẽ nhất.