Đây là biến chứng đặc trưng của ghép đồng loài — và là điều người bệnh cùng gia đình cần hiểu rõ để nhận ra sớm.
Cơ chế
Sau ghép đồng loài, người bệnh có một hệ miễn dịch hoàn toàn mới từ người hiến.
Hệ miễn dịch này được lập trình để nhận ra và tấn công những gì "lạ".
Vấn đề: toàn bộ cơ thể người nhận đối với nó đều là lạ.
Nên trong một số trường hợp, nó tấn công chính các mô của người nhận.
Khác với thải ghép
| Thải ghép | Mảnh ghép chống chủ |
|---|---|
| Cơ thể tấn công mảnh ghép | Mảnh ghép tấn công cơ thể |
| Gặp trong ghép tạng | Đặc trưng của ghép tế bào gốc |
Mặt hai chiều của vấn đề
Đây là điểm quan trọng cần hiểu và ít được nói tới.
Cùng một cơ chế miễn dịch đó cũng giúp hệ miễn dịch mới nhận ra và tiêu diệt tế bào bệnh còn sót lại.
Đây gọi là hiệu ứng mảnh ghép chống bệnh — và nó là một trong những lý do chính khiến ghép đồng loài có hiệu quả.
Hệ quả thực tế:
- Mức độ nhẹ đôi khi đi kèm nguy cơ tái phát bệnh thấp hơn.
- Ức chế miễn dịch quá mạnh có thể làm mất cả hiệu ứng có lợi này.
Vì vậy mục tiêu điều trị là kiểm soát ở mức cân bằng, không phải dập tắt hoàn toàn.
Điều này giải thích vì sao bác sĩ có thể nói "mức này chấp nhận được" thay vì tăng thuốc ngay.
Thể cấp
Thường xuất hiện trong những tháng đầu sau ghép, ảnh hưởng chủ yếu ba cơ quan.
Da — hay gặp nhất và thường xuất hiện đầu tiên
- Ban đỏ, thường bắt đầu ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, tai, mặt.
- Ngứa hoặc rát.
- Có thể lan rộng.
- Trường hợp nặng có thể bong da, phồng rộp.
Vị trí lòng bàn tay bàn chân là dấu hiệu đáng chú ý — nên kiểm tra hằng ngày trong giai đoạn sau ghép.
Đường tiêu hoá
- Tiêu chảy — có thể nhiều, có thể lẫn máu.
- Buồn nôn, nôn.
- Chán ăn.
- Đau bụng, đầy bụng.
- Sụt cân.
Gan
- Vàng da, vàng mắt.
- Nước tiểu sẫm màu.
- Men gan tăng trên xét nghiệm.
Gan thường không có triệu chứng sớm — nên phát hiện chủ yếu qua xét nghiệm định kỳ. Đây là một lý do không được bỏ lịch tái khám.
Thể mạn
Thường xuất hiện muộn hơn, có thể ảnh hưởng nhiều cơ quan.
Da
- Da dày, cứng, khó cử động vùng đó.
- Đổi màu — sạm hoặc bạc.
- Khô, ngứa.
- Móng tay thay đổi hình dạng.
- Rụng tóc.
Miệng
- Khô miệng — rất hay gặp.
- Loét, đau.
- Nhạy cảm với đồ cay, chua, nóng.
- Khó há miệng.
- Dễ sâu răng do khô miệng.
Mắt
- Khô mắt — cảm giác cộm như có cát.
- Rát, đỏ.
- Sợ ánh sáng.
- Nhìn mờ.
Các cơ quan khác
- Phổi — ho khan, hụt hơi khi gắng sức.
- Khớp và cơ — cứng khớp, yếu cơ.
- Gan.
- Đường tiêu hoá — nuốt khó.
- Cơ quan sinh dục — khô, đau.
Về phổi: hụt hơi tăng dần là dấu hiệu cần báo sớm — tổn thương phổi khó hồi phục nên phát hiện sớm rất quan trọng.
Việc người bệnh cần làm
Tự theo dõi hằng ngày
Đây là việc có giá trị lớn vì người bệnh nhận ra thay đổi sớm hơn bất kỳ ai.
- Kiểm tra da toàn thân — đặc biệt lòng bàn tay, bàn chân, tai.
- Chú ý số lần đi ngoài và tính chất phân.
- Để ý màu mắt, màu da.
- Để ý màu nước tiểu.
- Cân nặng đều đặn.
- Để ý khô mắt, khô miệng.
- Để ý hụt hơi khi làm việc quen thuộc.
Ghi chép
Nên có một cuốn sổ ghi hằng ngày:
- Nhiệt độ.
- Cân nặng.
- Số lần đi ngoài.
- Triệu chứng mới.
- Thuốc đã uống.
Chụp ảnh vùng da bất thường để so sánh qua các ngày và cho bác sĩ xem.
Báo bác sĩ ngay khi
- Ban đỏ mới xuất hiện hoặc lan rộng.
- Tiêu chảy.
- Buồn nôn, chán ăn nhiều hơn.
- Vàng da, vàng mắt.
- Sốt.
- Khô mắt, khô miệng mới xuất hiện.
- Ho khan, hụt hơi.
- Sụt cân nhanh.
Nguyên tắc: báo sớm, đừng chờ tới lịch tái khám.
Về thuốc ức chế miễn dịch
Đây là phần quan trọng nhất về mặt tuân thủ.
- Uống đúng giờ, đúng liều — nồng độ thuốc trong máu cần ổn định.
- Không tự tăng, không tự giảm, không tự ngừng.
- Không bỏ liều.
- Báo ngay nếu nôn ngay sau khi uống.
- Hỏi bác sĩ nếu quên liều.
- Đi xét nghiệm nồng độ thuốc đúng lịch nếu được yêu cầu.
Tương tác cần biết
Rất nhiều thứ ảnh hưởng tới nồng độ thuốc ức chế miễn dịch:
- Nhiều loại thuốc khác — đặc biệt kháng sinh, thuốc chống nấm.
- Bưởi và nước ép bưởi — ảnh hưởng rõ rệt.
- Thuốc nam, thực phẩm chức năng.
Phải hỏi bác sĩ trước khi dùng bất cứ thứ gì mới — kể cả thuốc mua ngoài hiệu thuốc.
Tác dụng phụ cần theo dõi
- Tăng nguy cơ nhiễm trùng — quan trọng nhất.
- Ảnh hưởng chức năng thận.
- Tăng huyết áp.
- Tăng đường huyết.
- Run tay.
- Thay đổi ở lợi.
Báo tác dụng phụ thay vì tự bỏ thuốc.
Điều đáng nhớ
Hai ý:
- Nhận ra sớm tạo khác biệt lớn — nên tự theo dõi hằng ngày và báo bác sĩ sớm thay vì chờ.
- Thuốc ức chế miễn dịch phải uống đúng và đều — đây là yếu tố nằm trong tầm kiểm soát của người bệnh nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh mảnh ghép chống chủ là gì?
Là tình trạng hệ miễn dịch mới từ người hiến nhận ra cơ thể người nhận là lạ và tấn công các mô của người nhận, hay gặp nhất ở da, đường tiêu hoá và gan.
Dấu hiệu sớm nào cần báo bác sĩ ngay?
Ban đỏ hoặc ngứa trên da đặc biệt ở lòng bàn tay bàn chân, tiêu chảy, buồn nôn, chán ăn, vàng da, hoặc khô mắt khô miệng mới xuất hiện. Nên báo sớm chứ không chờ tới lịch tái khám.
Có phải bệnh này luôn là điều xấu không?
Không hoàn toàn. Cùng cơ chế đó cũng giúp hệ miễn dịch mới tiêu diệt tế bào bệnh còn sót, nên mức độ nhẹ đôi khi lại đi kèm nguy cơ tái phát thấp hơn. Mục tiêu điều trị là kiểm soát ở mức cân bằng.
Vì sao không được tự ngừng thuốc ức chế miễn dịch?
Vì thuốc này giữ cho phản ứng chống chủ không bùng lên, nên tự giảm hoặc ngừng có thể làm bệnh nặng lên nhanh. Mọi thay đổi liều phải do bác sĩ quyết định.